Steeds groter wordt de dreiging vanuit de Verenigde Staten tegenover Iran. De wereld koerst af op een nieuwe grote oorlog, een bloedige confrontatie waarbij vergeleken het voortdurende geweld in Irak weinig meer is dan een handvol gewapende incidenten. En de wereld kijkt toe, wacht af, zit als een konijn op de donkere snelweg dat kijkt in de lichtbundel van de tegemoet razende vrachtauto.
En wat doet links, waar is de vredesbeweging intussen?! In diezelfde lichtbundel, met een vergelijkbare passiviteit, af en toe onderbroken met zwak gemompel van 'foei'. 'het zal toch niet waar zijn?' en 'als dat maar goed gaat'. Als we werkelijk deze oorlog willen helpen tegenhouden - in plaats van achteraf te kunnen zeggen 'zie je wel?', dan wordt het tijd om uit de lichtbundel te stappen en aan de slag te gaan.
Voorwendsels
Waar gaat het om? De Verenigde Staten en haar bondgenoten voeren drie motieven aan om de druk op Iran op te voeren. Het belangrijkste is het Iraanse kernprogramma. Iran wil uranium kunnen verrijken, en heeft vorige week aangekondigd dat het daar vorige week ook in geslaagd is. Volgens de VS is dit een stap in de richting van een Iraans kernwapen. Iran ontkent dat, en zegt dat haar kernprogramma bestemd is voor de opwekking van energie. De 'strijd tegen massavernietigingswapens', de leugen-vlag waaronder de VS een oorlog begon tegen Irak, maakt hier haar dreigende rentree.
Het tweede motief van de VS tegen Iran is de 'oorlog tegen terrorisme': Iran zou steun geven aan 'terroristische bewegingen', zoals Iraakse gewapende strijders die tegen de VS vechten, Palestijns verzet van onder meer Hamas, en de Libanese Hezbollah-beweging. Door vooraanstaande neoconservatieven in de VS is Iran al vanouds de belangrijkste 'terroristische staat'. 'Oorlog tegen terrorisme' betekent dus: voortdurend opgevoerde druk op Iran.
Het derde motief van de VS is het verwijt dat Iran een dictatuur is. In het kader van de Amerikaanse inzet voor 'vrijheid' en tegen 'tyrannie' mag de VS die Iraanse dictatuur niet met rust laten, maar onophoudelijk onder druk zetten.
Iraans kernwapen?
Alle drie de motieven zijn bedrieglijke voorwendsels.. Er is geen spoor van bewijs voor een Iraanse atoombom, of zelfs voor serieuze voorbereidingen ervoor. Iran heeft het Non-Proliferatieverdrag (NPV) getekend, en houdt zich er aan. Dit NPV reguleert de ontwikkeling van kerntechnologie voor energie-opwekking, en de verrijking van uranium past daarbinnen. Het Internationaal Atoom Agentschap verzorgt in dat kader inspecties, ook in Iran.
De hypocrisie van het verwijt dat Iran een kernbom probeert te maken zou opmerkelijk zijn als we aan dit type van zwendel inmiddels niet enigszins gewend zouden zijn geraakt. Iran, ondertekenaar van het NPV, mag van de VS geen uranium verrijken. Israel, geeno ondertekenaar van dit verdrag, heeft kernwapens zonder dat de VS daar een aanmerking op maakt - eerder het tegendeel. India, evenmin ondertekenaar van het verdrag, heeft ook kernwapens, houdt nu en dan kernproeven - en sloot enkele maanden terug een verdrag voor nucleaire samenwerking met de VS. Kan de moraal nog dubbeler?
Daar mag nog iets bij. Nee, het is niet uitgesloten dat Iran wel degelijk een kernbom tracht te maken. Het feit dat Bush dit beweert is nog geen reden om dus het tegendeel te geloven, hoe verleidelijk en voorstelbaar zo'n houding ook mag zijn. Maar als Iran een bom maakt, mogen we ons wel eens afvragen: vinden we het gek?! Irak had geen kernbom, maar wel olie. De VS vielen binnen en hebben het land in brand gestoken. Noord-Korea had geen olie, maar wel enkele kernbommen. De VS snuiven van woede, maar doen vervolgens feitelijk niets. Wat moet je dus doen als je olie hebt, en je wil je verdedigen? Precies!
Kijk ook maar eens op de kaart van Iran en omstreken. Aan de oostkant: twee kernmogendheden, Iran en Pakistan. Aan de noordkant: kernmacht Rusland. Aan de westkant, even voorbij het smalle Irak en het kleine Jordanie: de Israëlische kernbommen. In de Indische Oceaan varen Amerikaanse marineschepen rond, zonder enige twijfel uitgerust met atoombommen en kernraketten. Van die kernmachten zijn in ieder geval Israël en de VS het iraanse bewind zeer vijandig gezind, al sinds 1979.
Een Iraans streven naar kernwapens, als het bestaat, zou dan ook bepaald niet af te doen zijn als blinde paranoia of agressie. Dat maakt zo'n streven niet tot wenselijk of onschuldig. Het betekent alleen dat Iran zich gedraagt zoals andere ambitieuze mogendheden zich allang gedragen. Iran bedrijft machtspolitiek. Welke staat in de regio doet dat niet?
En Iran heeft openingen geboden. Er ligt een heuse fatwa, een religieuze oekaze, van de vroegere Iraanse leider Khomeini, die het streven naar kernwapens afwijst.. Als Westerse politici deze religieuze uitspraak niet als serieus wensen op te vatten, dan moeten ze dat van nu af aan ook maar bij andere fatwa's niet meer doen.
De officiële lijn van Iran is volgens dezelfde bron, the Asia Times van 13 april 2006, een streven naar een kernwapenvrij West-Azie.. Als Westerse staten werkelijk een Iraans kernwapen willen voorkomen, dan zou het dit Iraanse streven aangrijpen en werkelijke gesprekken openen. Maar, gezien de bom van het pro-Westerse Pakistan, gezien de Israëlische kernbom, en gezien het Amerikaanse kernarsenaal plus het feit dat de VS daar geen wezenlijke inperkingen in duldt, is er geen sprake van dat de Westerse mogendheden ook maar een stap richting een kernwapenvrij Midden-Oosten zullen maken of tolereren.
We weten dus niet of Iran een kernbom aan het maken is. Wat we wel weten is dit. Er is geen spoor van bewijs voor zo'n bom, of voor voorbereidingen ervan. Degenen in het Witte Huis, het Pentagon en dergelijke, die beweren dat Iran een bom heeft, of nastreeft, of al bijna af heeft, zijn hetzelfde slag mensen, dat massavernietigingswapens verzon in Irak. Hun geloofwaardigheid bij voorbaat is nul komma nul. Mogelijkheden om via gesprekken een kernwapenvrije regio na te streven worden niet benut. Anders gezegd: het voorkomen van een Iraans kernwapen is niet de werkelijke reden van de Amerikaanse intimidatie van Iran. Het is een voorwendsel voor de dreigende oorlog, maar niet de werkelijke reden.
Terrorisme?
Datzelfde geldt voor het verwijt dat Iran terrorisme steunt. Nu en dan roepen Amerikaanse woordvoerders dat Iraanse agenten Iraakse gewapende strijders van wapens voorzien. Bewijs wordt nooit geleverd. Je zou zeggen dat de VS en haar helpers, met de eindeloos herhaalde schoonveeg-acties, razzia's in steden en woonwijken, arrestatiegolven en via foltering afgedwongen bekentenissen, en langzamerhand minstens wat [gemanipuleerd[/i] 'bewijs' van Iraanse activiteit in Irak geproduceerd zou weten te hebben. Niets daarvan.
Het is ook erg onlogisch. De Iraakse officiële machtsstructuur - 'regering' is het woord, maar er is al maandenlang geen regering - wordt gedomineerd door Sjiitische partijen en milities, die voor een flink deel nauw verbonden zijn met het Iraanse bewind. Waarom gewapende strijders steunen en bewapenen die juist tegen die autoriteiten vechten? Waarom je vijanden bewapenen tegen je vrienden?
Dat Iran juist die Sjiitische milities steunt is veel waarschijnlijker. Dat veel van die milities terreur bedrijven is ook waar. Maar als dat "steun voor terrorisme" is, volgens het Witte Huis, dan bedrijft vooral de VS zelf steun aan dat terrorisme. Veel van die milities opereren na Amerikaanse training, met Amerikaanse wapens, en gefinancierd door een Iraaks gezag dat door de VS op de been is geholpen en gehouden. Sommige van die milities - doodseskaders is het juiste woord - opereren vanuit het Iraakse ministerie van binnenlandse zaken. Dat de VS de laatste maanden meer afstand neemt van haar Sjiitische bondgenoten, verandert niets aan de Amerikaanse verantwoordelijkheid voor en steun aan deze terreur.
Over de Iraanse steun voor Hezbollah en Hamas kunnen we kort zijn. Hezbollah is een Libanese politieke partij met een bijbehorende militie. De ideologie ervan is een Islamitisch verwoord populisme, haar activiteiten bestaan uit verkiezingen winnen, en een sociale infrastructuur van sociale voorzieningen opbouwen onder sterke invloed van Islamistische prioriteiten.
Tot de zomer van 2000 kwam daar nog iets anders bij: het voeren van een rechtmatige guerrillaoorlog tegen het Israëlische bezettingsleger in Zuid-Libanon. Die zomer trok dat leger zich vrijwel volledig terug, en sindsdien gebruikt Hezbollah nog slechts sporadisch geweld. In de jarebn tachtig pleegde hezbollah een serie bomaanslagen. Op dat moment was het etiket 'terroristische organisatie' niet volslagen absurd. Nu is het dat wel.
Datzelfde geldt voor Hamas, de in vrije verkiezingen gekozen regeringspartij op de Palestijnse Westoever en Gazastrook. Een vergelijkbare massabeweging, met vergelijkbare activiteiten. En het plegen van zelfmoordaanslagen valt al vrij lange tijd nietmeer onder die activiteiten: Hamas houdt zich al ruim een jaar aan een wapenstilstand. Sterker: Hamas is bezig het gebruik van zelfmoordaanslagen officieel af te zweren. Maar dat staat niet op de voorpagina van de Volkskrant, dus is het niet waar... Overigens staat deze koerswijziging binnen Hamas alweer ter discussie, wat ik triest maar niet vreemd vind nu Israël aanval na aanval op de Gazastrook doet en Westerse regeringen de geldkraan dichtdraaien en daarmee de Palestijnse bevolking aan nieuwe ellende blootstellen. Hoe dan ook: Hamas was nooit in de allereerste plaats een terroristische groepering, en nu is ze het zelfs niet meer in de allerlaatste plaats.
Steun van Iran aan groeperingen in Irak, aan Hezbollah en aan Hamas, wat we ook van die groeperingen mogen vinden, is dan ook geen "steun aan terrorisme", en geen bewijs dat Iran een "terroristische staat" is. Het verwijt van het Witte Huis dat Iran terrorisme steunt is voorwendsel, geen reden, voor de dreigende aanval op dat land.
Interessant is ook de samenwerking van Iran en de VS de eerste maanden na 11 september 2001 in Bush 'oorlog tegen terrorisme', met name in de verdrijving van het taliban-bewind door de, door de VS [i[en[/i] Iran gesteunde, Noordelijke Alliantie. Iran bood op hulp aan tegen Al Qaeda. Onder druk van neoconservatieven in Washington liep dit op niets uit: de VS wilde wel informatie van Iran, maar was niet bereid eigen informatie te delen. De VS was Iran vijandig gezind, en zelfs gemeenschappelijke vijandschap jegens Al Qaeda veranderde daar niets aan. 'Oorlog tegen terrorisme' was aan deze vijandschap kennelijk ondergeschikt.
VS voor democratie?
Dan het derde thema: Iran als 'tyrannie' , die op Amerikaans initiatief 'bevrijd' moet worden. Mogen we lachen, of is braken meer toepasselijk? De Verenigde Staten heeft geen enkele principiële voorkeur voor democratisch bestuur. Het land is niet in staat of niet bereid om fatsoenlijke verkiezingen in eigen land te organiseren, zo bleek in Florida in 2000 en in Ohio in 2004. De regering van de VS houdt despotische regeringen - 'tirannieën' , in het jargon van het Witte Huis - de hand boven het hoofd, in Saoedi-Arabie, Egypte, Pakistan... Moeten we echt geloven dat afwezigheid van democratie de reden is om Iran te bedreigen met bombardementen?
De VS hebben op het gebied van staatsterreur bevorderen trouwens een indrukwekkende staat van dienst, met door de CIA ondersteunde staatsgrepen tegen democratisch gekozen of gelegitimeerde regeringen in Chili 1973, Guatemala 1953 en, jawel, Iran, 1954. Uitkomst van die laatste staatsgreep was het schrikbewind van de Sjah van Iran - tot de tanden bewapend door de verenigde staten, en ironisch gezien ook op weg geholpen met het ontwikkelen van een nucleair programma. Wat ook de redenen voor de VS zijn om een oorlog tegen Iran voor te bereiden, herstel van mensenrechten en bevordering van democratisch bestuur staan niet in het lijstje.
Verdrongen angsten
Wat zijn dan de redenen? Let's talk oil, dat is hier onvermijdelijk. Maar laten we eerst nog eens naar de eerste twee voorwendsels kijken die de VS aanvoert: het kernprogramma van Irak, en de steun aan "terroristische groeperingen". Over de leugenachtigheid ervan heb ik het gehad. Maar het is niet helemaal toevallig dat de VS voor haar oorlogspropaganda juist deze voorwendsels gekozen heeft. Echte redenen zijn het weliswaar niet. Maar ze verraden wel verborgen angsten en obsessies van de machthebbers in het Witte Huis en omstreken.
Eerst het kernbomverhaal. Gedecodeerd betekent het Amerikaanse standpunt: wij willen niet dat Iran zich tegen onze druk (of de Israëlische) kan verdedigen. Wij spreken een veto uit over niet alleen een Iraanse kernbom, maar over een Iraans vermogen om werkelijk haar eigen koers door te zetten desnoods als die koers botst met Amerikaanse belangen en wensen. Daar komt de Amerikaanse politiek op neer.
Datzelfde schuilt ook achter de kritiek dat Iran het terrorisme steunt. Bewegingen als Hamas en Hezbollah dagen pro-Westerse regeringen, vooral Israel, uit. De VS leunt op die pro-Westerse regeringen om haar eigebn belangen te behartigen. Gedecodeerd betekent "steun aan het terrorisme": steun aan verzet tegen onze vrienden en bondgenoten in de regio. Dat is wat de VS Iran verwijt.
Wat de VS dus niet wil is een Iran dat haar zelfstandige politiek doorzet, daar een militair potentieel voor ontwikkelt en daartoe bondgenootschappen sluit zonder toestemming van Washington te vragen. Zo'n onafhankelijke koers, voorzien van adequate machtsmiddelen - dat wil de VS dwarsbomen.
Olie in drie dimensies
Iran kan echter een flink eind doorzetten, omdat het een zeer belangrijk machtsmiddel al heeft: olie. Daarmee kan het zijn opbouw financieren en haar macht versterken. Maar precies die olie is ook de kern van de Amerikaanse ambities in de regio, de werkelijke motivatie voor de oorlog in Irak en de oorlogsdreiging jegens Iran.
Het verhaal heeft meerdere dimensies, die van elkaar onderscheiden moeten worden. Je hoort nogal eens dat de VS aan olie verslaafd is, dat de olie op aan het raken is, en dat dit de VS in een verscherpte strijd om de slinkende olievoorraden zuigt. Zelfs Bush zelf sprak in zijn 'State of the Union'-toespraak over de olieverslaving van het land. En ja, de VS verbruikt veel olie. Maar dat is niet de werkelijke reden waraom de VS de olie van Iran in de greep wil krijgen.
In de eerste plaats valt er aan olie heel gemakkelijk te komen zonder een oorlog te beginnen. Het spul wordt gewoon verhandeld, wie de goede prijs betaalt krijgt olie. En veel van de olie die de VS zelf gebruikt, komt niet uit het Midden-Oosten, maar uit Venezuela en uit de VS zelf. Olie als brandstof voor al die auto's is dus het probleem niet. Ik durf de stelling aan dat, als de VS voor 100 procent zou omschakelen op alcohol in plaats van benzine als autobrandstof, er weinig tot niets zou veranderen aan de Amerikaanse ambitie om de olie van Iran in de macht te krijgen.
Olie heeft namelijk, naast haar rol als brandstof - de gebruikswaarde ervan - nog twee andere rollen. In de eerste plaats is er olie als handelswaar, als belichaming van ruilwaarde. De Iraanse heersers verkopen olie. De heersers van Saudi-Arabie doen dat ook. Maar wat gebeurt er met de opbrengst?
Saoedi-Arabie (en Koeweit, de Verenigde Arabische Emiraten en noem ze maar op) besteden hun oliegeld in hoge mate aan aandelen in Westerse bedrijven. Ze speculeren op de beurzen van Londen en Washington. En wat ze overhouden vergokken ze op hun wekelijkse bezoekjes per prive-vliegtuig aan Westerse luxe-winkels, casino's en bordelen. Wat abstracter gezegd: het oliegeld van Saoedi-Arabie en dergelijke staten maakt gewoon onderdeel uit van Westerse kapitaalcircuits, dat type oliestaten is economisch gezien gewoon deel van het Westerse, door de VS geleide, blok. Juist daarom is Bush zo aardig voor de Saoedische prinsen, juist daarom steunt die hun schrikbewind. Het feit dat Saoedi-Arabie, zoals ooit opgemerkt, met zijn woestijnvlakten, zijn olie en zijn wekelijkse executies, ergens sprekend op Texas lijkt, schept natuurlijk nog een extra band.
Maar er is een ander type oliestaten, waarvan bijvoorbeeld Irak tussen 1958 en 1991 (deels tot 2003) een voorbeeld vormde. De regering van dat land gooide het geld niet over de balk op Wall Street. Het bouwde er een sterke staat mee op, met een stevige infratructuur, onderwijs en gezondheidszorg maar vooral ook met een formidabel militair apparaat en een veiligheidsdienst. Zo stond het oliegeld in dienst van de opbouw van de zelfstandige macht van Irak's heersers. De potsierlijke paleizen van Saddam Hoessein vormden de symboliek - maar de machtsontplooiing was reëel.
Precies die onafhankelijke macht, gefinancierd door olie, maakte de VS steeds minder blij. Irak bouwde een leger op dat tegenwicht bood jegens de Israëlische positie. Dat oogstte al weinig waardering in Washington. Toen Irak in 1990 echter Koeweit binnenviel was de maat helemaal vol.
Hier zie je de verschillende bestemmingen van het oliegeld glashelder tegenover elkaar. Koeweit's rijke families besteedden het oliegeld in het Westen. Irak bracht die olie in eigen greep, waarmee het vermogen van de Iraakse heersers om hun onafhankelijkheid nog verder uit te bouwen en de VS te kunnen weerstreven, nog verder groeide.Dat was de Iraakse doodzonde, en de verschrikkelijke straf volgde in de vorm van de Golfoorlog van 1991, en de sancties daarna.
Maar het bewind bleef zitten. Het was wel veel van haar macht kwijt, maar had haar ambitie om een zelfstandige mogendheid met een stevige machtspositie te zijn niet opgegeven. Om herstel van die macht voor eens en altijd te voorkomen, en de Iraakse olie weer netjes in Westerse handen te brengen, volgde in 2003 de invasie van Irak.
Precies dat is nu het Amerikaanse voornemen richting Iran. Ook dat is een land dat haar oliegeld niet in de eerste plaats op Westerse beurzen vergokt, maar er een stevige staatsmacht van opbouwt. Steeds meer zelfstandige macht voor Iran's heersers, gefinancierd met heel veel geld verkregen uit heel veel olie - daarvoor wensen de Verenigde Staten een stokje te steken.
Daar speelt nog een dieper motief mee. Olie is niet alleen brandstof (gebruikswaarde) en koopwaar (ruilwaarde). Olie is ook een strategisch machtsmiddel. Wie de belangrijkste olievoorraden ter wereld beheerst, kan tegen elke industriestaat - elke economie die veel olie nodig heeft - zeggen: doe wat ik wil, want anders... De belangrijkste olievoorraden ter wereld bevinden zich in het Midden-Oosten en het nabij gelegen Centraal-Azie. De strijd om hegemonie in die gebieden is een strijd om olie. En die strijd om olie is een strijd om de macht over de wereldeconomie. Immers, als de VS die olie beheerst kan voorwaarden dicteren aan degene die de olie wil benutten, aan Europese staten, aan Japan en vooral aan de rivaal van de toekomst: China.
De VS heeft al tijden het overwicht op Saoedi-Arabie en de Golfstaten, met enorm veel olie. Een reeks militaire bases van de VS in diverse Centraal-Aziatische republieken verstevigt ook daar de Amerikaanse hegemonie. De oorlog tegen Irak heeft weliswaar geen stabiele, pro-Amerikaanse oliestaat gesticht. Maar het heeft in ieder geval de macht van een zelfstandige oliestaat aldaar gebroken, en voorkomen dat de Iraakse olie in handen van concurrenten en tegenstanders van de VS viel. Resterend obstakel voor de Amerikaanse oppermacht over de olie in de regio: Iran. De dreigende oorlog tegen Iran maakt daarmee, net als de voortdurende oorlog in Irak, deel uit van de poging van de heersers van de VS om haar wankele wereldmacht te verstevigen met grove militaire middelen.
Grootst mogelijk alarm
En om die hegemonie af te dwingen is de VS bereid heel ver te gaan. Scenario's zoals onderzoeksjournalist Seymour Hersh die vorige week schetste in een artikel in de New Yorker dat groot alarm sloeg, spreken van grootschalige bombardementen. Inzet van tactische kernwapens, om diep-ingebouwde Iraanse kernafaciliteiten te raken, wordt daarbij overwogen. Een kernaanval beginnen, met als voorwendsel het voorkomen dat Iran kernwapens krijgt - dat is een absurd maar helaas volslagen realistisch vooruitzicht. Eerdere berichtgeving rond een rapport van de Oxford Research Group, die onderzoek deed naar mogelijke gevolgen van een aanval, sprak al van duizenden doden die te verwachten zijn bij bombardementen. En heeft iemand al bedacht hoe het eruit ziet als een enkel tactisch kernbommetje (een paar keer Hiroshima) per ongeluk niet in een ondergronds laboratorium belandt, maar op de markt in Teheran? Tijd inderdaad, hoog tijd, voor het grootst mogelijke alarm.
Dank aan AGS, Dylan, Kees en Maarten voor de aanmoediging en de stimulerende gesprekken die mede dit artikel tot stand hielpen komen. Wat ik hier schrijf is uiteraard geheel voor mijn rekening En wie enige overeenkomst ziet tussen deze tekst en een praatje dat ik onlangs voor een bijeenkomst van de Internationale Socialisten in Utrecht hield, heeft geen ongelijk, al is het stuk geen directe kopie ervan maar wel degelijkk vandaag gemaakt....
